2015/06/28

Boyoz İle Yolculuk

İzmir ve çevresine ait bir yiyecek kültürü diyebileceğimiz ve geçmişte adı ''Yahudi Böreği'' olarak geçen boyozu yıllardan beridir hep duyan, bilen ama resimleri dışında kendisini hiç görmemiş, tadı nasıl bir şeydir bilmeyen biriydim. Çok da merak ettiğim söylenemezdi doğrusu.

Görüntü olarak pek cezbedici olmayan, sıradan bir poğaça ya da çöreğe benzemesinin yanı sıra, kulağı tırmalıyormuş gibi gelen isminin de etkisi büyüktü sanırım.

Geçen ay İzmir’de boyoz satan bir seyyar satıcı gördüm hayatımda ilk kez. Tezgâhın camekânında yazmasa anlayamayacaktım belki de ne sattığını. Neyse uzatmadan, hazır tezgâhın önündeyim diye merak ettim ve denemeye karar verdim. Aman Allahım, o ne güzel bir lezzetmiş öyle! İncecik açılmış, kat kat, ağızda dağılan leziz bir börekmiş meğer boyoz! İnsanı hemencecik tiryakisi yapacak kadar enfes bir şeymiş gerçekten de.

Böylece önyargılarımı yıkıp gurbette yaşayan İzmirlilerin boyozu neden bu kadar özleyip dillerinden düşürmediklerini anlamış oldum. Hatta özleyenler kervanına hemen ertesi gün ben de katıldım.


Boyoz neden sadece İzmir ve çevresinde tüketiliyor acaba?
Boyozun kökeni asırlar öncesine ve Seferad kültürüne dayanıyor. 1492’de gemilerle İspanya’dan Anadolu’ya getirilen Seferad Yahudileri başta Ege Bölgesi ve İstanbul olmak üzere pek çok kente dağılıp yerleştiklerinde kendilerine özgü, mayasız bir hamur işi olan boyozu halka tanıtmışlar. Ancak İzmir ve çevresi dışında ticari bir ürün olarak piyasaya sunulmamış. O yüzden de İzmir’e hasmış gibi tanınmış, bilinmiş, ünlenmiş. Hatta adına ''İzmir Böreği'' dendiği olmuş. İzmirli boyozcular arasında en ünlüsü Boyozcu Avram Usta imiş ki Kemeraltı’nda bulunan fırınında yaptığı boyozlar dillere destanmış.
Avram Usta’nın mahareti ve ünlendirmesi ile İzmir’den günümüze kadar süregelen boyoz bugün Alsancak Dostlar Fırını sahibi Halim Usta ve Cihangir Usta tarafından yaşatılmaktaymış. Kıymalısı, peynirlisi ve ıspanaklısı yapılsa da gerçek bir boyoz sade olanıymış. Çünkü ancak bu şekilde, çay ve bol karabiberli haşlanmış yumurtayla oluşturduğu üçleme ile tadına varılabiliyormuş.

Boyoz adı nereden geliyormuş peki?
Museviler Anadolu’ya gerçekleştirdikleri göçten sonra güncel yaşantılarında İspanyolcalarını kullanmaya devam etmişler, hatta okullarında gördükleri eğitim de aynı dildenmiş.

O halde boyoz’un kökeninin İspanyolca kaynaklı olduğu kesin. Öyleyse ne yapıyoruz? İspanyolca sözlüğe bakıyor ve çörek kelimesinin karşılığının ''bollo'' olduğunu görüyoruz. Sözcük çoğul şekliyle ''bollos'' olarak kullanılıyor. Vee... Olaya İspanyolcada yan yana yazılmış iki adet L harfinin Y olarak okunduğunu da eklediğimizde telaffuz olarak karşımıza ''boyos'' çıkıyor. Boyoz (bollo/s) günümüzde halen İspanya ve çevresindeki ülkelerde oldukça popüler bir yiyecek.

Bunun dışında Güney Amerika ülkelerinin çoğunluğunda bilinen boyozun, bizdeki yapılışının yanı sıra genellikle şekerlisi yapılıyormuş. Zaten İzmir’de boyozu tahinle yapanlar bulunduğu, bu tür boyozların şekerli bir tat içerdiği göz önüne alındığında da değişen bir şey yok. Hepsinin aynı kültürün parçası 'boyoz' olduğu aşikâr.



Not: Bu yazının linkini
1 Temmuz 2015 tarihli sayısında ''Bu hafta ağımıza takılanlar''
başlığı altında yayımlayan ŞALOM Gazetesi'ne teşekkürler...


20 yorum:

  1. Uzun zaman oldu İzmir'e gitmeyeli, doğal olarak Boyoz yemeyeli. Tuncelili bir arkadaşım boyoz için "Kürt böreğinin yuvarlak hali." derdi. Kürt böreği hiç yemedim ama boyoz her türlü gider :)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Kürt böreği de kat kat ve içi boş yapılıyormuş, benziyor gerçekten.
      Bir de Laz Böreği var hani, adı börek kendisi tatlı türü.
      Ee, bu da İzmir Böreği. Her türlü gider bence de..

      Sil
  2. Nedense bir ben sevemedim boyozu herhalde, çok yağlı ve ağır geldi her denediğimde. Belki de tazesine mi rastlamadım hiç acaba. İzmir'de kahvaltı favorim sokaktan aldığım gevrek ve açık izmir tulumu ikilisiydi:-)

    Boyozla ilgili bu bilgileri öğrendikten sonra bir daha İzmir'e gittiğimde bir kere daha denemek farz oldu, dur bakalım:-)

    Günaydın:-)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Bence tazesine rastlamadın. Genellikle fırından yeni çıkmışı öneriliyor.
      Benim aldığım yağsız, hafif ve çok lezizdi. Ege Üniversitesi civarında bir seyyar satıcıdan almıştım.
      Simit-İzmir tulumu ve çay üçlüsü benim de favorim bu arada ;)
      Boyoz-çay-yumurta üçlüsünde neden yumurta acaba? Bana sorsalar yumurta yerine İzmir tulumu daha iyi gider.

      Günaydın :-)

      Sil
  3. Boyozun öyküsünü adından başlayarak değişimine kadar öyle güzel konu etmişsiniz ki insanda merak uyandırıyor. İzmirliler ürünlerine ne güzel sahip çıkmışlar: Tulum peyniri, çöp şiş, lokma,zeytinyağlılar...
    İzmir'de bir sabah kahvaltısında boyoz bana da ağır gelmişti. Mutlaka ustasından yemek farklıdır.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Merak ettiğim ya da yeni öğrendiğim bir şeyi mutlaka araştırma huyum var. Bunu yaparken emin olmak adına sağlam kaynaklardan ve çok yönlü araştırma ilkesiyle hareket ediyorum. Ve öğrendiklerimi derleyip toparlayıp burada paylaşmaya çalışıyorum. Teşekkür ederim.
      İzmir çok farklı, özel bir kent. Çiğdemi, gevreği, boyozu ve insanları tabii ki. Yıkılmayan kalelerden olması ise en güzeli......
      Demek ki boyozda fazla yağlı olmak gibi bir sorun ortaya çıkabiliyor.
      Katkınız için teşekkür ederim.

      Sil
  4. Ben de sevmeyenlerdenim. Hiç de heves edip aldığım olmamıştır. Her gün en az bir boyozcunun önünden geçmiş olmama rağmen :)

    O sokakta satılan camlı boyoz arabalarında bir de haşlanmaktan simsiyah olmuş yumurta satarlar. Arabanın kenarından bir ip sarkar. O ip ile de yumurtayı keserler.

    Ben de çok yağlı bulurum boyozu.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Beğenmeyenler sıraya girdi, eyvah..
      Ben neden bu kadar beğendim acaba? Kendimden şüphelenmeye başladım :))
      Yumurtayı da fırında pişirdiklerini okudum bir yerde. O yüzden o renkteymiş.

      Ama benim yediğim cidden yağsız ve çok güzeldi. Adam yeni gelmişti, hatta tezgahın içinde ocak gibi bir şey yakmaya çalışıyordu. Boyozları sıcak tutmak için galiba..

      Sil
  5. Hala boyoz yememiş biri olarak nasıl merak ettim anlatamam. Ankara'da yok mudur?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Ben Ankara'dayken hiç görmedim, bilmiyorum ki...
      İstanbul'da tek tük de olsa boyoz yapanlar olduğunu okudum.
      Özleyenlerin sipariş verip kargo ile İzmir'den getirttiğini de.

      Aslında İzmirli boyoz ustaları başka kentlerde şube açsalar köşeyi dönecekler bence.

      Sil
  6. Boyoz, gurbette olan her İzmir'linin rüyasındadır. :)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Tanıdığım tüm İzmirlilerin en çok özlediği, dilinden düşürmediği bir şey varsa ''boyoz'' gerçekten.

      Sil
  7. Boyozun tarihçesini tv de izlediğimde, neden ben beğenemedim diye hayıflanmıştım. Çok ağır gelmişti bana, sanırım yerinde yemeli gerçek tadına varmak için. Senin de anlatımını okuduktan sonra iyice merak sardı, tekrar deneyeceğim İzmir'e gidersem eğer. :)

    Sevgiler

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Tekrar denemek benim için de farz oldu.
      Çok yağlı ve ağır diye bahsedilen şey nasıl olur da bu kadar ünlenir ve özlenir anlamadım. Yok öyle bir şey. Bu işin sırrını çözmem lazım :)
      Sevgiler

      Sil
  8. zeugmaaaaa:))

    efenim ben de br senecikte olsa izmirde yaşama şerefine nail olmuş bi vatan evladıyım...
    boyoz iyidir candır da aslında bisemboldür.
    izmir ve izmirlinin sembolu.

    her ne kadar börekle çörekle pek aram olmasa da boyoz dedin mi izmir gelir aklıma..
    duygulanırım:))

    ben bile dduygulanırım düşün artık ahahahaa

    arayı açtık mı ne bu ara.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Nerelerdesin absalom??
      Bir kaybolup pir kayboluyorsun sanırım.
      Evet, arayı açmışız epey. 40 yılın başı bir yazmışsın da o da bana mı rastlamamış ne :)
      Bir senecik de olsa İzmir'de kalmış olsan bile ''boyoz candır'' demiş, noktayı koymuşsun.
      Boyoz dedin mi benim de aklıma direkt İzmir geliyor absaloom.
      Absalom deyince de neşe, mizah, kahkaha...

      Keyfin daim olsun arkadaşım...

      Sil
  9. Zeugmacığım, 'boyoz' adını ben nasıl duymamışım!. ama bilmeden yemiş olabilme ihtimalim yine de olabilir.. Ege - Güney Ege bölgesine gerçekleştirdiğimiz gezilerimizde, kaldığımız otellerde açık büfe, kahvaltılıklar arasında sanki buna benzer atıştırmalık ürünler vardı. Sayfanda, geçmişten günümüze 'boyoz' un öyküsünü öyle kapsamlı bir şekilde anlatmışsın ki..Hele ki fotoğrafların iştah kabartıcı :) Bu harika böreği hemen - incecik açıp, kat kat..tiril tiril - yapmalı ve afiyetle yemeli o zaman..Verdiğin bilgiler için teşekkürler Zeugmacığım..Sevgilerimle..

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Ege Bölgesi'ndeki kafeteryalarda, otellerde, tatil köylerindeki açık büfelerde mutlaka vardır, görmüşsündür, bilmeden yemişsindir Esinciğim. Nitekim ben hastanenin kafeteryasında bile gördüm.
      Gördüm ama seyyar boyozcuda gördüğüm için, camekanda nal gibi ''gece boyozcusu'' yazdığı için sonradan anladım onların boyoz olduğunu...
      Aynısını tutturmak biraz zor olsa da dediğin gibi güzel bir tarif bulup evde yapmalı gerçekten. Bir denemeli. Teşekkürler Esinciğim. Sevgiler...

      Sil
  10. ımmmm senelerdir İzmir'in boyozunu duyar , özenir, İzmir'e bir gün gidersem yicem mutlaka der dururdum... Geçen yıl balayımızda İzmir'in yakasından geçip eşime ille saat kulesini bari görelim diye hayıflanmışlığım vardır.. Sağolsun kırmadı da.. Kızlar hanına yakın bir yere arabayı parkedip az da olsa izmir sokaklarında yürümüşlüğüm ve saat kulesinin ışıklarında oturmuşluğum var şükür ki...

    Ama gece boyoz bulamayız diye etrafa bile bakınmamıştım.. Bilseydim gece boyozcusu olduğunu almazmıydım hiç ???

    Neyse hamileliğimi kullanıp İzmir'i aş erdim desem inanır mı ki ???

    Sevgiler :)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. İnsan çok da tanımadığı bir kentte neyin nerede olduğunu, nerede, ne zaman, neye rastlayacağını bilemiyor işte böyle...
      Ben gece boyozcusuna hava henüz aydınlıkken, 19:00 civarı rastladım. Fotoğraflara dikkat edilirse tezgahın içindeki boyozların üzerine akşam güneşi vurmuş. Sanırım adam bütün gece boyoz satacak. Keşke sorsaymışım.
      Bundan sonrası için İzmir'e ilk gittiğinde aklında bulunsun canım. İzmir'e değil de ''Boyoza aşerdim'' de eşine bence. O değil de hamile birisinin bu yazıyı okuyup canı çekeceğini hiç düşünemedim :(
      Sen hamaratsın. İnternetten tarifini bulup da yap istersen..

      Sana ve bebeğe sağlıklı günler dilerim. Sevgiyle...

      Sil