Cezayir Menekşesi: Rousseau, Elizabeth Taylor Gözleri ve Gölgelerin Asaleti

Üç ay kadar önce, mayıs ayı başlarında bir gündü. İskele Meydanı'na kestirme bir yoldan çıkmak üzere şehrin parklarından birinin içinden geçerken aynı zamanda bitkileri incelemeye alıyor, sıradan peyzaj düzenlemelerinin, ağaçların, yeşilliklerin arasında pür dikkat ilerliyordum.

Gözüme aniden eşsiz bir pırlanta gibi çarpan büyüleyici bir çiçeğin önünde kalakaldım. Buğulu bir mor-mavi tonunda, öyle canlı, öyle derin ve eşsiz bir görünümdeydi ki, başından dakikalarca ayrılamadım. Hani sinema tarihinin unutulmaz efsanesi Elizabeth Taylor’ın dünyaca ünlü o nadide menekşe gözleri vardır ya; işte bu çiçek de tam olarak o asil bakışlarla toprağın üzerinden bana bakıyordu.

Heyecanla hemen telefonuma sarılıp, o büyüleyici canlılığı kaybetmemek için peş peşe iki poz çektim. Meğer o anki heyecandan başka bir açıdan çekmeyi bile akıl edememiş, neredeyse birbirinin aynı iki kareyle kalakalmışım! Ama olsun varsın; o fotoğraflara şimdi ne zaman baksam, yine de parktaki o ilk büyülenme anını, o saf heyecanı aynen görebiliyorum.

Eve dönüp bu güzelliğin adını araştırdığımda karşıma Cezayir Menekşesi (Vinca minor) çıktı. Botanikte bu çiçeğin yaz kış yaprak dökmediğini, en zorlu gölgelere ve ağaç altlarına bile meydan okuyarak toprağı asil bir halı gibi kapladığını öğrendim.

Cezayir menekşesi, Ortaçağ'da ''etkileyici gözler ve hüzünlü aşk'' ile bağdaştırılmış, darağacına giden idam mahkumların boynuna, yaşarken en son böyle bir güzellik görsünler diye bu menekşelerden kolyeler takılmış ve "ölüm çiçeği" olarak da anılmaya başlamış. Mahkûm nasıl ki boynundaki çiçekle ölüme yürüdüyse, âşık erkeğin de o menekşe rengi gözlere bakarak kendi rızasıyla felaketine (aşk acısına, deliliğe veya ölüme) yürüdüğü düşünülmüş. Sözü özü "aşk" gönüllü bir esaret ve infaz süreci olarak betimlenmiş.

Jean-Jacques Rousseau, İtiraflar adlı eserinin altıncı kitabında ünlü bir anısını anlatırken 1764'te arkadaşı M. du Peyrou ile bir yokuşu tırmanırken çitlerin arasında gördüğü bu çiçeği fark ettiğini, bir sevinç çığlığı attığını yazmış. Çiçeği ilk kez otuz yıl kadar önce, sevgilisi Mme de Warens (Maman) ile yürürken görmüş ve adını o zaman, ondan öğrenmiş. Yıllar sonra Cressier'de yokuş tırmanırken aynı çiçeği tekrar görünce çok sevinmiş. Bu küçük bitkinin ruhunda yarattığı büyük etkiyi ve geçmişe götüren anıları okuyucusuyla paylaşmış. O günden beri edebiyatta vefanın ve kalıcı dostlukların simgesi olmuş bu menekşe gözlü güzellik...

Edebi Metafor: 

Göz Rengi ve İmkânsız Aşk (Fiziksel Benzerlik): 

Cezayir Menekşesi doğada nadir görülen puslu, buğulu bir mavi-mor (eflatun) renge sahiptir. Edebiyatta kadın karakterlerin gözlerinin "Cezayir menekşesi gözler" şeklindeki ifadesi, sadece rengi değil, o gözlerin arkasındaki tehlikeli ve büyüleyici derinliği anlatır. Gözlerin İdam Sehpalığı: Mahkûm nasıl boynundaki o çiçekle ölüme yürüdüyse, âşık erkek de o menekşe rengi gözlere bakarak kendi rızasıyla felaketine (aşk acısına, deliliğe veya ölüme) yürür. Aşk, gönüllü bir esaret ve infaz süreci olarak betimlenir. Ölüm ile güzellik, teslimiyet ile yok oluş arasındaki ince çizgiyi (Eros ve Thanatos) ustalıkla işleyen son derece derin bir edebi portredir. "Cezayir menekşesi gözler" ve "idam sehpası" metaforları, edebiyatta ve sinemada belirli karakteristik özelliklerle ikonikleşmiştir. Bu sembolizmin yapı taşları şu şekilde özetlenebilir: 

 Zehri ve Büyüsü: Edebiyatta Cezayir menekşesi (Vinca) rengi genellikle yalnızca fiziksel bir tonu değil; doğadaki zehirli/şifalı ikili doğasını yansıtır. Karakterin gözlerindeki bu renk, karşı konulmaz bir çekim alanı yaratırken aynı zamanda yıkıcı bir gücü temsil eder. 

  İnfaz ve Gönüllü Esaret: Aşkın bir "idam sehpası" olarak kurgulanması, kişinin kendi sonuna doğru olan yürüyüşünü rızasıyla yapmasıdır. Burada gözlerin rengi, boyuna geçirilen ilmiğin ipi gibidir; âşığın ruhu o eflatun-mavi derinliğe her baktığında kendi felaketini kendi elleriyle hazırlar ve bu teslimiyetten trajik bir haz alır. 

  İmkânsızlık Algısı: Doğadaki puslu ve buğulu yapısı, bu gözlerin sahibini ulaşılmaz, gizemli ve dokunulmaz kılar. Bu bağlamda âşığın tutkusu, kavuşamamaya dayalı bir ölümsüzlük veya delilik arayışına dönüşür. 

Meğer bu menekşe gözlü güzel sadece edebiyatta değil, tarihin satır aralarında da hep vefanın simgesi olmuş sayın okur... 

 1. Napolyon'un Gizli Şifresi ve Sadakat Sembolü 

Tarihte Cezayir menekşesi (Vinca), tıpkı Rousseau’da olduğu gibi her zaman "sadakat ve vefa" ile anılmış. Fransız Devrimi Dönemi: Napolyon Bonapart’ın destekçileri, sürgündeki liderlerine olan sadakatlerini gizlice göstermek için yakalarına veya ceplerine Cezayir menekşesi koyarlar, birbirlerini bu çiçeğin o asil "Elizabeth Taylor gözü" renginden tanırlarmış. 

2. İtalyan Kültüründeki Adı: 

"Cemiyet Çiçeği" (Fiore di Morte)Orta Çağ İtalya'sında bu çiçeğe "Fiore di Morte" yani "Ölüm Çiçeği" de denirmiş; ama korkunç bir anlamda değil, koruyucu bir anlamda. Ölen küçük çocukların anısını ve masumiyetini sonsuza kadar korusun diye mezarlarının üzerine bu çiçeklerden serperlermiş. Yani çiçek, yapraklarını hiç dökmediği için "ebedi masumiyetin ve zamana karşı direnen hatıraların" simgesi olmuş. 

3. Victoria Dönemi Çiçek Dili (Floriography) İnsanların duygularını birbirine çiçeklerle ilan ettiği o meşhur Victoria döneminde, birine Cezayir menekşesi göndermek doğrudan şu anlama gelirdi: "Seninle olan güzel anılarımı kalbimde ilk günkü tazeliğiyle saklıyorum."

Zamanı Durduran Renk

Bu menekşeye Türkçede neden doğrudan Kuzey Afrika ülkesi olan Cezayir isminin verildiği konusu, botanik tarihi ve etimolojide kesin bir belgeye dayanmasa da iki güçlü ve mantıklı teoriyle açıklanıyor: 

1. Zehir ve Panzehir Bağlantısı (Botanik Teorisi) Bitkinin bilimsel adı olan Vinca, antik çağlardan beri tıbbi amaçlarla ve özellikle zehirli yılan sokmalarına karşı panzehir olarak kullanılmıştır. Antik Roma yazarı Plinius'un kayıtlarına göre, bu bitki sirke ile karıştırılarak Naja haje (Mısır kobrası / Afrika engereği) gibi ölümcül yılanların zehrini nötralize etmek için kullanılırdı. Bu tehlikeli yılan türü, Kuzey Afrika yani Mısır ve Cezayir topraklarına özgü. Osmanlı dönemi hekimleri ve botanikçileri, bu bölgeden gelen ya da bu bölgenin ünlü panzehiriyle eşleşen bitkiyi tanımlarken coğrafi bir atıfla "Cezayir menekşesi" ismini uygun görmüşler.

2. Akdeniz Ticareti ve Denizcilik (Tarihsel Teori) Osmanlı İmparatorluğu döneminde Cezayir, imparatorluğun en önemli deniz üslerinden ve Garp Ocakları'ndan biri. Akdeniz'de sürekli seferde olan Osmanlı denizcilerinin (leventlerin), Cezayir kıyılarından veya o hat üzerindeki adalardan bu bitkiyi İstanbul'a, saray bahçelerine getirdiği düşünülüyor. Türk halkı, o dönemde dışarıdan veya uzak eyaletlerden gelen bitkilere geldikleri yerin adını vermeyi seviyor (Misal; Hindistan cevizi, Şam fıstığı, Mısır turnası gibi). Bu bitki de liman ticaretinin ve denizcilerin vasıtasıyla bu ismi almış. Özetle; bitkinin hem Kuzey Afrika'nın ölümcül yılanlarına karşı bir kalkan (panzehir) olması hem de Osmanlı'nın denizcilik ağıyla İstanbul florasına taşınması, ona bu egzotik ismi kazandırmış. Sizce bu isimlendirme "tehlikeli, zehirli ve gizemli aşk" metaforunu daha da güçlendirmiyor mu? 

Demek ki neymiş? Gerçek zarafet ve kalıcı güzellik, en zorlu gölgelerde bile yaprağını dökmeden, o asil rengini soldurmadan zamana direnebilmekmiş. 

Tıpkı Jean-Jacques Rousseau’nun o dik yokuşu tırmanırken çitlerin arasında gördüğü Cezayir menekşesi ile tam 30 yıl öncesinin saf anılarına dönüp sevinç çığlığı atması gibi... 

Hayat bize ne kadar pürüz çıkarırsa çıkarsın, birilerinin sinsi gölgeleri üzerimize düşmeye çalışırsa çalışsın; mühim olan o "Elizabeth Taylor gözlü" çiçekler gibi inatla, kendi benzersiz renklerimizle açmaya ve birilerinin hafızasında silinmez izler bırakmaya devam etmekmiş.

Paranın, gücün veya kurguların satın alamayacağı tek şey, işte o çitlerin arasında aniden parıldayan saf ve özgün emeğin ta kendisidir...

KAYNAKÇA:

1- Jean-Jacques Rousseau – İtiraflar (Les Confessions), 6. Kitap (1764 Cressier anısı ve Cezayir Menekşesi anlatısı).

2- Plinius (Yaşlı Plinius) – Naturalis Historia (Doğa Tarihi), Antik Roma botanik ve tıp kayıtları (Vinca bitkisinin panzehir özellikleri).

3- Fransız Devrimi ve Napolyon Dönemi Siyasi Tarih Arşivleri – (Vinca / Cezayir Menekşesi'nin sadakat ve gizli şifre sembolü olarak kullanımı).

4- Victoria Dönemi Çiçek Dili Sözlüğü (Floriography) – (Çiçeklerin dili ve kalıcı hatıralar sembolizmi).